Het cognitieve piramide model

Waarom Denken Energie Kost

Wat is het cognitieve piramide model?

‍Het cognitieve piramide model is een functioneel model dat laat zien hoe onze hersenen energie gebruiken voor verschillende taken. Het werd ontwikkeld in de neuropsychologie en wordt veel gebruikt in de revalidatie van mensen met hersenletsel, long covid en andere aandoeningen die de hersenfuncties beïnvloeden.

Het model verklaart waarom “gewoon even nadenken” of “even concentreren” zo uitputtend kan zijn bij chronische aandoeningen. Het toont dat complexe taken zoals plannen of problemen oplossen alleen lukken als alle onderliggende functies voldoende energie hebben.

De piramide van beneden naar boven

Het model moet van beneden naar boven gelezen worden – elke laag heeft de onderliggende lagen nodig om te functioneren:

3. Focus en concentratie

Het filter van je aandacht

• Bepaalt welke prikkels belangrijk zijn
• Filtert storende informatie weg
• Houdt je aandacht bij één ding
• Wordt snel uitgeput bij te veel prikkels

4. Geheugen

Opslaan en ophalen van informatie

• Korte termijn geheugen (onthouden wat je net las)
• Lange termijn geheugen (opgeslagen kennis ophalen)
• Verbindingen maken tussen nieuwe en oude informatie
• Heeft focus nodig om goed te werken

5. Communicatie

Taal en begrip

• Woorden vinden die bij je gedachten passen
• Begrijpen wat anderen zeggen
• Schrijven en lezen
• Heeft geheugen en focus nodig

6. Uitvoerende functies

De complexe denktaken

• Plannen en organiseren
• Problemen oplossen
• Beslissingen nemen
• Taken uitvoeren die je geleerd hebt
• Heeft alle onderliggende lagen nodig

Wat gebeurt er bij beperkte energie?

‍Bij een gezond persoon

‍Alle lagen van de piramide zijn beschikbaar. Je kunt gemakkelijk multitasken, plannen maken terwijl de radio aanstaat, en complexe problemen oplossen ook als je een beetje moe bent.

‍Bij chronische aandoeningen

‍Door beperkte energie komt er eigenlijk een schuif naar rechts, zoals te zien is in dit plaatje. Daardoor heb je maar maar toegang tot de onderste lagen van de piramide. De hogere functies worden onbereikbaar of kosten onevenredig veel energie.

‍Praktische voorbeelden uit het dagelijks leven

‍Een paar voorbeelden uit de praktijk, die ook herkenbaar zijn als je langer vermoeid bent, dus niet alleen met een chronische aandoening.

‍

‍Videobellen is zwaarder dan bellen
‍Bij videobellen moet je niet alleen luisteren, je kijkt ook naar bewegende beelden. En als het ook nog eens met meerdere mensen is, moet je ook dat in de gaten houden. Al met al verbruik je best energie. Een telefoontje kost minder energie, want je hoeft alleen maar te luisteren, gedachtes te ordenen en te spreken met één ander persoon.

‍Snelle TV kijken
Een voetbalwedstrijd kijken, of een Formule1 wedstrijd lijkt wel oke, want het is ontspanning. Maar al die snelle beelden moet je ook verwerken en analyseren. Je houdt toch ongemerkt meer in de gaten, of je club wel goed speelt, hoe de tegenpartij het doet. Hoe de racepace is, etc.. En dan ook nog de beelden verwerken. Dat kost echt veel meer energie dan muziek luisteren of een boek lezen.

Bij beperkte energie moet je dus leren kiezen,  en de piramide helpt je daarbij.  Je moet dus meer keuzes maken, die soms ook heel vervelend zijn. Denk bijvoorbeeld aan:

• Of naar muziek luisteren of lezen (beide hebben focus nodig)
• Of praten of lopen (beide kosten energie uit dezelfde piramide)
• Of koken of ondertussen plannen maken

Wetenschappelijke achtergrond

Het model is gebaseerd op neuropsychologisch onderzoek naar:

• Hersenfuncties: Hoe verschillende hersengebieden samenwerken
• Cognitieve belasting: Hoeveel “verwerkingskracht” taken kosten
• Aandachtssystemen: Hoe focus en concentratie werken
• Executieve functies: De rol van de prefrontale cortex

Bij long covid en chronische vermoeidheid

Onderzoek van Long Covid en Chronische vermoeidheid heeft aangetoond dat:

• Het autonome zenuwstelsel verstoord raakt
• De beschikbare “verwerkingscapaciteit” afneemt
• Herstel van cognitieve inspanning langer duurt
• Multitasken onevenredig veel energie kost

Dit betekent dus dat als je deze aandoening hebt, je echt veel minder energie hebt. Maar ook andere chronische aandoeningen vergen meer energie die je niet ergens anders voor kunt gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan Astma, waar energie gaat naar de ontstekingsreacties.

Van model naar praktijk: energy management

Het piramide model helpt om te begrijpen waarom bepaalde strategieën werken, zoals

Prikkels beperken (laag2):

• Zonnebril dragen in felle omgevingen
• Oordopjes gebruiken in drukke ruimtes
• Telefoon op stil tijdens belangrijke taken

Het effect:
Deze stappen helpen om minder energie te besteden aan de prikkelverwerking en dus meer over voor de hogere functies

Één ding tegelijk (laag 3-6):

• Niet multitasken
• Taken opdelen in kleinere stukjes
• Pauzes nemen tussen verschillende activiteiten

Het effect:
Alle beschikbare focus gaat naar één taak

Optimale timing gebruiken:

• Zware denktaken ’s ochtends (als energie het hoogst is)
• Routine-taken ’s avonds (kosten minder van de piramide)

Het effect:
Je verdeelt de energie meer over een dag, zodat je niet dag overhoudt terwijl je geen energie meer hebt

Het activiteitenlogboek gebruikt het piramide model. Door bij te houden hoeveel energie verschillende soorten activiteiten kosten, leer je welke lagen van de piramide het meest belast worden en kun je beter plannen.

Herkenbare signalen per laag

Het is mogelijk om signalen per laag te herkennen voor beperkte energie. Hieronder volgen een paar voorbeelden:

Energie (laag 1) tekort:

• Alles voelt zwaar, zelfs eenvoudige dingen
• Lichamelijk uitgeput
• Motivatie verdwenen

Prikkel-overbelasting (laag 2):

• Geluiden lijken harder
• Licht wordt hinderlijk
• Snel geïrriteerd door omgeving

Focus problemen (laag 3):

• Snel afgeleid
• Moeite om gesprek te volgen
• Vergeten waar je mee bezig was

Geheugen problemen (laag 4):

• Woorden vergeten
• Namen kwijt
• Niet weten waar je iets neerlegde

Communicatie problemen (laag 5):

• Woorden vinden lukt niet
• Gesprekken worden vermoeiend
• Schrijven kost moeite

Uitvoerende functie problemen (laag 6):

• Kan niet plannen of organiseren
• Beslissingen nemen lukt niet
• Complexe taken lijken onmogelijk

Deze klachten, als voorbeeld, zijn een signaal dat je tegen de grens aanloopt. En een grens in energie heeft grotere gevolgen dan bovenin. Denk eigenlijk maar een schuine lijn parallel aan de linkerzijde die naar rechts schuift. Alles wordt fors minder. En het lichaam regelt dit zelf. Het schakelt dingen uit om te beschermen.

Voor partners en familie

Het piramide model helpt uit te leggen:

• Waarom “gewoon even opletten” niet lukt
• Dat het niet om wilskracht gaat, maar om beschikbare energie
• Hoe jullie kunnen helpen door prikkels te verminderen
• Waarom een rustige omgeving zo belangrijk is

Beperkingen van het model

Het is belangrijk om te weten dat het een model is, en dus:

• een vereenvoudiging van complexe hersenprocessen
• Individuele verschillen zijn groot
• Dagvorm beïnvloedt welke lagen beschikbaar zijn
• Het is een hulpmiddel voor begrip, geen medische diagnose

Verder lezen

• De Lepeltjestheorie – Energie management
• Objectief meten – Vermoeidheid meten
• Aan de slag met Crono Care Coach
• Activiteitenregistratie

Het cognitieve piramide model wordt gebruikt in neuropsychologische revalidatie en is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar hersenfuncties en cognitieve belasting. Voor medisch advies over cognitieve klachten neem altijd contact op met een zorgverlener.